خلاصه مطلب
حکم شرعی ارز دیجیتال برای همه مراجع تقلید یکسان نیست. برخی مراجع خرید و فروش بیت کوین و سایر رمز ارز ها را به دلیل ابهام در ماهیت یا معاملات آنها جایز نمی‌دانند، برخی با شرایط مشخصی آن را مجاز می‌دانند و گروهی نیز رعایت قوانین کشور را ضروری می‌شمارند. با این حال، حکم خرید نقدی بیت کوین لزوماً با معاملات فیوچرز، معاملات اهرمی، استیکینگ و دریافت سود از رمزارز یکسان نیست. برای تشخیص حکم هر فعالیت باید علاوه بر نظر مرجع تقلید، نحوه انجام معامله، مالکیت واقعی دارایی، وجود بهره یا شرط‌بندی و مقررات کشور را بررسی کرد. در این مقاله دیدگاه مراجع و مهم‌ترین مسائل فقهی بازار ارزهای دیجیتال را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.
آیا خرید و فروش ارز دیجیتال از نظر شرعی مجاز است؟
برای پاسخ به این سؤال ابتدا باید بین خود ارز دیجیتال و روش معامله آن تفاوت قائل شویم.
بیت کوین، اتریوم، تتر و سایر رمزارزها دارایی‌هایی دیجیتال هستند که کاربران می‌توانند آنها را نگهداری یا در بازار معامله کنند. اما همه فعالیت‌های این بازار به خرید و فروش مستقیم محدود نمی‌شود. برخی معامله‌گران مالک واقعی رمزارز می‌شوند، در حالی که بعضی دیگر فقط روی تغییرات قیمت آن قرارداد می‌بندند.
این تفاوت از نظر فقهی اهمیت زیادی دارد.
برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که یک مقدار بیت کوین می‌خرد و آن را به کیف پول شخصی خود انتقال می‌دهد. فرد دیگری ممکن است بدون خرید بیت کوین، با استفاده از اهرم روی افزایش یا کاهش قیمت آن معامله کند.
اگرچه هر دو نفر در بازار بیت کوین فعالیت دارند، نوع قرارداد آنها متفاوت است و نمی‌توان بدون بررسی جزئیات، حکم شرعی یکسانی برای هر دو در نظر گرفت.
از طرف دیگر، میان مراجع تقلید نیز درباره ماهیت و امکان معامله رمزارزها اختلاف نظر وجود دارد. بنابراین نه می‌توان تمام معاملات ارز دیجیتال را حلال دانست و نه می‌توان یک حکم کلی برای حرام بودن همه آنها صادر کرد.
چرا مراجع درباره حکم شرعی بیت کوین اختلاف نظر دارند؟
اختلاف دیدگاه فقها بیشتر به چند مسئله اساسی در فقه معاملات برمی‌گردد.
آیا ارز دیجیتال مالیت دارد؟
مالیت یکی از مهم‌ترین موضوعات بحث است. در فقه، برای اینکه چیزی موضوع معامله قرار بگیرد، باید شرایط لازم برای مال محسوب شدن را داشته باشد.
بیت کوین شکل فیزیکی ندارد، اما میلیون‌ها نفر برای آن ارزش اقتصادی قائل‌اند و در بازار خریدوفروش می‌شود.
برخی پژوهشگران فقهی معتقدند پذیرش یک دارایی از سوی عرف و وجود منفعت عقلایی می‌تواند در اثبات مالیت آن نقش داشته باشد. در مقابل، برخی دیگر درباره ماهیت اقتصادی، اعتبار و قابلیت معامله رمزارزها تردید دارند.
نکته مهم این است که نداشتن پشتوانه فیزیکی به‌تنهایی تمام بحث فقهی را مشخص نمی‌کند؛ بلکه باید دید آیا دارایی موردنظر سایر شرایط لازم برای معامله را دارد یا خیر.
غرر یا ابهام در معامله چیست؟
غرر به ابهام و خطر نامتعارفی مربوط می‌شود که می‌تواند اعتبار یک معامله را زیر سؤال ببرد.
برای مثال، خرید توکنی که هویت ناشر، حقوق خریدار یا امکان تحویل آن مشخص نیست، ممکن است مشکلات جدی از نظر شفافیت معامله داشته باشد.
البته هر نوسان قیمتی الزاماً غرر محسوب نمی‌شود. قیمت طلا، سهام و ارز نیز تغییر می‌کند، اما صرف نوسان به معنای باطل بودن همه معاملات آنها نیست.
برای بررسی غرر باید ماهیت قرارداد، میزان ابهام و امکان تحویل یا انتقال دارایی را نیز در نظر گرفت.
ربا و قمار چه ارتباطی با بازار کریپتو دارند؟
دو مسئله مهم دیگر، ربا و قمار هستند.
اگر معامله‌گر برای دریافت اعتبار، قراردادی با ماهیت قرض همراه با بهره منعقد کند، ممکن است معامله مشمول احکام ربا شود.
از سوی دیگر، در قراردادهایی که هیچ دارایی واقعی خریدوفروش نمی‌شود و طرفین صرفاً بر سر اختلاف قیمت و برد و باخت مالی توافق می‌کنند، مسئله قمار و اکل مال به باطل مطرح می‌شود.
به همین دلیل، ممکن است یک مرجع میان خرید نقدی رمزارز و معامله صرفاً مبتنی بر پیش‌بینی قیمت تفاوت بگذارد.
نظر مراجع تقلید درباره ارز دیجیتال چیست؟
مراجع شیعه دیدگاه‌های مختلفی درباره خریدوفروش بیت کوین و فعالیت در بازار رمزارزها دارند. جدول زیر خلاصه‌ای از استفتائات رسمی و پاسخ‌های منتشرشده از دفاتر مراجع است.
| مرجع تقلید | خلاصه دیدگاه درباره ارز دیجیتال |
| آیت‌الله خامنه‌ای | رعایت قوانین و مقررات کشور ضروری است؛ در موارد فاقد قانون مصوب، امکان رجوع به مجتهد واجد شرایط دارای فتوای مشخص مطرح شده است. |
| آیت‌الله سیستانی | خریدوفروش و فعالیت در رمزارزها مورد توقف است و رجوع به مجتهد دیگر با رعایت شرایط اعلام‌شده امکان دارد. |
| آیت‌الله مکارم شیرازی | معامله بیت کوین را به دلیل ابهامات موجود جایز نمی‌دانند. |
| آیت‌الله شبیری زنجانی | اگر استفاده از رمزارزها نوعاً مفسده اقتصادی داشته باشد یا خلاف قانون باشد، خریدوفروش آن اشکال دارد. |
| آیت‌الله نوری همدانی | در استفتائات منتشرشده، ورود به این معاملات را دارای اشکال دانسته‌اند. |
| آیت‌الله وحید خراسانی | در پاسخ منتشرشده به استفتای بیت کوین، خریدوفروش آن را باطل دانسته‌اند. |
| آیت‌الله صافی گلپایگانی | در استفتائات پیشین، خریدوفروش بیت کوین را جایز ندانسته‌اند. |
این جدول صرفاً خلاصه دیدگاه‌هاست. برخی پاسخ‌ها به‌طور خاص درباره بیت کوین صادر شده‌اند و نباید آنها را بدون بررسی به تمام توکن‌ها، قراردادهای جدید یا شیوه‌های کسب درآمد تعمیم داد.
نظر آیت‌الله خامنه‌ای درباره ارز دیجیتال
در پاسخ‌های منتشرشده از دفتر آیت‌الله خامنه‌ای، رعایت قوانین و مقررات کشور در فعالیت‌های مربوط به ارز دیجیتال اهمیت دارد.
نکته مهم‌تر در پاسخ رسمی مربوط به معاملات فیوچرز است. این پاسخ توضیح می‌دهد که در موارد فاقد قانون مصوب درباره ارز دیجیتال، مقلدان می‌توانند به مجتهد جامع‌الشرایطی که فتوای مشخص دارد رجوع کنند.
در همان پاسخ، درباره معاملات فیوچرز غیررمزارزی میان تعهد واقعی به انجام معامله در آینده و قراردادهایی که صرفاً براساس اختلاف قیمت تسویه می‌شوند، تفاوت گذاشته شده است.
بنابراین نباید از این پاسخ نتیجه گرفت که تمام معاملات اسپات یا فیوچرز ارز دیجیتال از نظر ایشان بدون شرط مجاز هستند.
منبع: پرسش و پاسخ رسمی دفتر آیت‌الله خامنه‌ای
نظر آیت‌الله سیستانی درباره بیت کوین
آیت‌الله سیستانی در مسئله ۲۷۲ توضیح‌المسائل جامع، خریدوفروش و فعالیت در ارزهای دیجیتال مانند بیت کوین را مورد توقف می‌دانند.
این اصطلاح را نباید با صدور حکم قطعی به حرام بودن یکی دانست. در متن رسمی آمده است که مقلد می‌تواند با رعایت ترتیب علمی مراجع، یعنی «الأعلم فالأعلم»، در این مسئله به مجتهد جامع‌الشرایط دیگری رجوع کند.
ایشان همچنین هبه و قرض دادن این ارزها را صحیح نمی‌دانند.
در مسئله ۲۷۳ نیز حکم دیگری مطرح می‌شود: اگر معامله‌ای فقط بر سر نوسانات و اختلاف قیمت ارزها انجام شود و خریدوفروش واقعی ارز در کار نباشد، آن معامله جایز نیست و باطل است.
این تفاوت برای افرادی که در بازار فیوچرز و قراردادهای مبتنی بر اختلاف قیمت فعالیت می‌کنند اهمیت زیادی دارد.
منبع: توضیح‌المسائل جامع، مسائل ۲۷۲ تا ۲۷۵
نظر آیت‌الله مکارم شیرازی درباره ارز دیجیتال
آیت‌الله مکارم شیرازی در پاسخ رسمی به پرسش درباره بیت کوین، معامله آن را جایز ندانسته‌اند.
در این پاسخ، ابهام در ماهیت و منشأ استخراج، وضعیت پذیرش از سوی دولت‌ها و امکان سوءاستفاده از جمله دلایل مطرح‌شده هستند.
بنابراین کسی که از ایشان تقلید می‌کند، نمی‌تواند صرفاً با استناد به افزایش محبوبیت بیت کوین یا فعالیت صرافی‌های ارز دیجیتال، نتیجه بگیرد که خریدوفروش آن مجاز شده است.
منبع: مرکز پاسخگویی به احکام شرعی آیت‌الله مکارم شیرازی
نظر آیت‌الله شبیری زنجانی و سایر مراجع
در استفتای منتشرشده از آیت‌الله شبیری زنجانی، وجود مفسده اقتصادی یا مخالفت با قانون از عوامل ایجاد اشکال در خریدوفروش رمزارزهاست.
همچنین در پاسخ‌های منتشرشده از آیت‌الله نوری همدانی و آیت‌الله وحید خراسانی، به‌ترتیب بر اشکال داشتن ورود به معاملات و بطلان خریدوفروش بیت کوین تأکید شده است.
برای استفاده عملی از این دیدگاه‌ها، به‌ویژه درباره روش‌هایی مانند استیکینگ یا معاملات مشتقه، بهتر است متن جدیدترین استفتای دفتر مرجع را بررسی کنیم؛ زیرا پاسخ قدیمی درباره بیت کوین الزاماً تمام ابزارهای امروزی بازار را پوشش نمی‌دهد.
حکم خرید بیت کوین در معاملات اسپات چیست؟
در معاملات اسپات یا نقدی، خریدار در برابر پرداخت وجه، مالک مقدار مشخصی از ارز دیجیتال می‌شود.
برای مثال، اگر شخصی با پول خود ۰.۰۱ بیت کوین بخرد و صرافی آن را به حساب یا کیف پول او منتقل کند، با یک معامله نقدی روبه‌رو هستیم.
در این نوع معامله، برخلاف بسیاری از قراردادهای مشتقه، موضوع اصلی خرید خود دارایی است، نه صرفاً دریافت سود از اختلاف قیمت.
با این حال، اسپات بودن معامله به‌تنهایی برای اثبات حلال بودن آن کافی نیست. ابتدا باید مرجع تقلید، خریدوفروش آن رمزارز را مجاز بداند و سپس شرایط شرعی قرارداد نیز رعایت شود.
برای نمونه، اگر معامله صوری باشد، فروشنده امکان تحویل دارایی را نداشته باشد یا معامله با فریب و ابهام اساسی همراه شود، ممکن است ایرادهای شرعی جداگانه‌ای مطرح شود.
پس خرید بیت کوین بدون اهرم معمولاً از نظر ساختار قرارداد با فیوچرز تفاوت دارد، اما حکم نهایی آن همچنان به نظر مرجع تقلید و شرایط معامله بستگی دارد.
حکم شرعی معاملات فیوچرز و اهرمی ارز دیجیتال چیست؟
بخش مهمی از ابهام کاربران به معاملات فیوچرز (Futures) و پرپچوال (Perpetual Futures) مربوط می‌شود.
در این بازارها، معامله‌گر ممکن است بدون خرید واقعی بیت کوین، از افزایش یا کاهش قیمت آن سود یا زیان کسب کند.
برای بررسی حکم شرعی چنین معاملاتی، باید چند نوع قرارداد را از یکدیگر جدا کنیم.
| نوع فعالیت | ویژگی اصلی | مسئله مهم فقهی |
| معاملات اسپات | خرید و مالکیت دارایی | مالیت رمزارز، صحت معامله و تحویل |
| قرارداد آتی با تعهد واقعی | تعهد به انجام معامله در آینده | شرایط شرعی تعهد، زمان پرداخت و تحویل |
| پرپچوال و CFD | تسویه سود و زیان براساس اختلاف قیمت | احتمال معامله صوری، قمار یا اکل مال به باطل |
| معاملات مارجین | استفاده از اعتبار یا منابع قرضی | ماهیت قرض، بهره و شرایط قرارداد |
چرا فیوچرز با خرید نقدی فرق دارد؟
فرض کنید معامله‌گری پیش‌بینی می‌کند قیمت بیت کوین از ۸۰ هزار دلار به ۸۵ هزار دلار می‌رسد.
در معاملات اسپات، او بیت کوین می‌خرد و مالک آن می‌شود.
اما در یک قرارداد پرپچوال، ممکن است بدون خرید بیت کوین فقط موقعیتی معاملاتی باز کند که سود و زیان آن از تغییر قیمت دارایی محاسبه می‌شود.
همین تفاوت، موضوع بررسی فقهی است.
در فتوای رسمی آیت‌الله سیستانی، معامله صرفاً بر سر اختلاف قیمت بدون خریدوفروش واقعی ارز، باطل دانسته شده است.
همچنین در پاسخ دفتر آیت‌الله خامنه‌ای درباره معاملات فیوچرز غیررمزارزی، برای قراردادهایی که تنها براساس پیش‌بینی نوسانات قیمت درآمد ایجاد می‌کنند، مسئله عدم مالکیت درآمد حاصل بنابر احتیاط واجب مطرح شده است.
با این حال، تمام قراردادهای آتی از نظر ساختار یکسان نیستند و نباید حکم یک قرارداد خاص را بدون بررسی به همه معاملات مشتقه تعمیم داد.
آیا معاملات اهرمی حرام هستند؟
اهرم به معامله‌گر اجازه می‌دهد با سرمایه اولیه کمتر، موقعیت معاملاتی بزرگ‌تری ایجاد کند.
اما خود عدد اهرم، مانند ۵ یا ۱۰ برابر، به‌تنهایی ماهیت شرعی قرارداد را مشخص نمی‌کند.
اگر کارگزار منابعی را به‌صورت قرض در اختیار معامله‌گر قرار دهد و در مقابل قرض، سود یا بهره دریافت کند، مسئله ربا مطرح می‌شود.
در برخی قراردادهای پرپچوال نیز طرفین پرداخت‌هایی با عنوان Funding Rate دارند. این پرداخت‌ها الزاماً همان بهره قرض نیستند و برای تشخیص حکم آنها باید سازوکار قرارداد بررسی شود.
در نتیجه، برای بررسی شرعی معاملات اهرمی باید روشن شود که آیا دارایی واقعی خریدوفروش می‌شود، اعتبار چگونه تأمین شده و سود کارگزار از چه محلی به دست می‌آید.
حکم شرعی تتر و سایر استیبل کوین‌ها چیست؟
تتر (USDT) و USDC از شناخته‌شده‌ترین استیبل‌کوین‌های بازار هستند. هدف این دارایی‌ها حفظ ارزش نزدیک به دلار آمریکاست.
اما آیا چون تتر تقریباً یک دلار قیمت دارد، خریدوفروش آن از نظر شرعی مانند تبدیل اسکناس دلار است؟
پاسخ به همین سادگی نیست.
ابتدا باید مشخص شود که مرجع تقلید، تتر را از نظر فقهی چه نوع دارایی می‌داند. سپس باید نوع معامله، شرایط انتقال و تعهدات صادرکننده بررسی شود.
اگر یک دارایی در حکم پول قرار گیرد، ممکن است قواعد خاص معاملات ارز درباره آن مطرح شود. اگر آن را دارایی دیجیتال مستقل بدانند، بررسی می‌تواند متفاوت باشد.
از طرف دیگر، خرید نقدی تتر با سپرده‌گذاری آن در پلتفرمی که سود ثابت می‌دهد، دو فعالیت جداگانه است و لزوماً حکم یکسانی ندارد.
بنابراین، حلال بودن یا نبودن تتر را نباید فقط براساس ثبات قیمت آن تعیین کرد.
آیا سود استیکینگ ارز دیجیتال حلال است؟
استیکینگ (Staking) یکی از روش‌های کسب پاداش در شبکه‌هایی است که از سازوکار اثبات سهام یا Proof of Stake استفاده می‌کنند.
در این شبکه‌ها، کاربران می‌توانند با مشارکت در فرایند اعتبارسنجی یا واگذاری دارایی به اعتبارسنج‌ها، پاداش دریافت کنند.
اما باید میان استیکینگ واقعی شبکه و سرویس‌های سرمایه‌گذاری با عنوان‌هایی مانند Earn تفاوت قائل شویم.
استیکینگ واقعی شبکه
در استیکینگ واقعی، پاداش ممکن است در برابر مشارکت در تأمین امنیت و اعتبارسنجی شبکه پرداخت شود.
برای مثال، شبکه اتریوم از سازوکار اثبات سهام استفاده می‌کند و اعتبارسنج‌ها در مقابل انجام وظایف مشخص شبکه پاداش می‌گیرند.
از نظر تحلیل فقهی، باید ماهیت این پاداش، نوع تعهد و رابطه کاربر با اعتبارسنج بررسی شود.
بنابراین نمی‌توان صرفاً به دلیل دریافت پاداش، استیکینگ را ربا دانست؛ همان‌طور که نمی‌توان بدون بررسی قرارداد، آن را حلال اعلام کرد.
سپرده‌گذاری با سود ثابت
برخی پلتفرم‌ها به کاربران پیشنهاد می‌کنند رمزارز خود را برای مدتی در اختیار آنها قرار دهند و در مقابل، سود مشخصی دریافت کنند.
اگر ماهیت این قرارداد قرض همراه با شرط دریافت مبلغ اضافه باشد، مسئله ربا مطرح می‌شود.
اما اگر درآمد از فعالیت یا قرارداد مشروع دیگری ایجاد شود، بررسی فقهی متفاوت خواهد بود.
نکته مهم این است که عنوان تبلیغاتی «استیکینگ» یا «درآمد غیرفعال» ماهیت واقعی قرارداد را تغییر نمی‌دهد.
وام دادن ارز دیجیتال و دریافت سود
وام‌دهی رمزارزی یا Crypto Lending نیز به بررسی مستقل نیاز دارد.
در این روش، کاربر دارایی خود را در اختیار شخص یا پلتفرم دیگری قرار می‌دهد و در برخی قراردادها، دریافت سود را شرط می‌کند.
اگر رابطه طرفین از نظر فقهی قرض باشد، شرط دریافت منفعت اضافی می‌تواند مشمول احکام قرض ربوی شود.
البته حکم نهایی به نظر مرجع تقلید و ماهیت دارایی و قرارداد بستگی دارد. برای مثال، آیت‌الله سیستانی در مسئله ۲۷۲ توضیح‌المسائل جامع، قرض دادن ارزهای دیجیتال مورد بحث را صحیح نمی‌دانند.
حکم استخراج بیت کوین و کسب درآمد از ماینینگ چیست؟
استخراج یا ماینینگ با خریدوفروش رمزارز تفاوت دارد.
در شبکه بیت کوین، ماینرها با استفاده از تجهیزات محاسباتی در فرایند تأیید تراکنش‌ها و ایجاد بلاک‌های جدید مشارکت می‌کنند و در صورت موفقیت، پاداش شبکه دریافت می‌کنند.
برخی پژوهشگران فقهی برای توضیح این فعالیت از قراردادهایی مانند جعاله استفاده کرده‌اند؛ یعنی دریافت پاداش در مقابل انجام کار مشخص.
اما این تحلیل به معنای صدور یک فتوای یکسان درباره استخراج بیت کوین از سوی تمام مراجع نیست.
علاوه بر اصل فعالیت، شیوه استفاده از برق، مجوزهای لازم و حقوق دیگران نیز اهمیت دارد. استفاده غیرمجاز از انشعاب برق می‌تواند علاوه بر تخلف قانونی، مسئولیت مالی و شرعی ایجاد کند.
بنابراین برای بررسی حکم ماینینگ باید دو سؤال را جداگانه پاسخ داد: آیا اصل استخراج و دریافت پاداش طبق نظر مرجع تقلید مجاز است و آیا استخراج‌کننده مقررات مربوط به انرژی و فعالیت اقتصادی را رعایت می‌کند؟
وضعیت قانونی ارز دیجیتال در ایران در سال ۱۴۰۵ چیست؟
یکی از نکات مهمی که در بسیاری از مطالب قدیمی دیده نمی‌شود، تغییر مقررات ارز دیجیتال در ایران است.
در گذشته بخشی از مطالب آموزشی صرفاً به نبود قانون مشخص درباره رمزارزها اشاره می‌کردند. اما در سال‌های اخیر چارچوب حقوقی این حوزه توسعه پیدا کرده است.
قانون بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران مصوب ۱۴۰۲، زمینه تنظیم‌گری رمزپول‌ها را مشخص کرد. سپس بانک مرکزی چارچوب سیاست‌گذاری این حوزه را تدوین کرد و در مهر ۱۴۰۴ نیز دستورالعمل تأسیس، فعالیت، انحلال و نظارت بر کارگزاران رمزپول را با ۵۸ ماده تصویب و ابلاغ کرد.
این دستورالعمل برای فعالیت کارگزاران، دریافت مجوز، خریدوفروش، مبادله و ارائه خدمات مرتبط ضوابط مشخصی در نظر می‌گیرد.
یک نکته مهم در ماده ۴ این مقررات وجود دارد: کارگزار رمزپول نمی‌تواند در قالب فعالیت کارگزاری، عملیات بانکی مانند دریافت سپرده، پرداخت سود، اعطای تسهیلات یا ایجاد اعتبار را انجام دهد.
این موضوع به‌ویژه برای کاربران سرویس‌های کسب سود از ارز دیجیتال اهمیت دارد.
البته وجود قانون برای یک فعالیت به معنای مجاز بودن شرعی تمام شکل‌های آن نیست. همچنین تصویب مقررات کارگزاری به معنی داشتن مجوز توسط تمام صرافی‌های فعال نیست.
کاربران باید علاوه بر نظر مرجع تقلید، وضعیت مجوز و نوع خدمات پلتفرم موردنظر را نیز بررسی کنند.
منبع: دستورالعمل کارگزاران رمزپول، مصوب مهر ۱۴۰۴
علمای سایر کشورهای اسلامی درباره ارز دیجیتال چه نظری دارند؟
اختلاف دیدگاه درباره رمزارزها فقط به مراجع شیعه در ایران و عراق محدود نمی‌شود.
برای نمونه، شورای مشورتی شریعت کمیسیون اوراق بهادار مالزی در سال ۲۰۲۰ دارایی‌های دیجیتال مشخصی را از نظر فقهی قابل شناسایی به‌عنوان مال دانست و معامله آنها را با رعایت شرایط تعیین‌شده در صرافی‌های تحت نظارت مجاز اعلام کرد.
در فهرست این نهاد، ارزهایی مانند بیت کوین، اتریوم، ریپل و سولانا از نظر انطباق با شریعت تأیید شده‌اند.
البته این تأیید به دارایی‌ها و شرایطی مربوط است که نهاد ناظر مالزی بررسی کرده است و نباید آن را حکم عمومی همه مسلمانان یا تمام انواع معاملات ارز دیجیتال دانست.
از طرف دیگر، مجمع بین‌المللی فقه اسلامی وابسته به سازمان همکاری اسلامی در قطعنامه سال ۲۰۱۹ درباره ماهیت و حکم رمزارزها، بر ضرورت تحقیقات بیشتر تأکید کرد و حکم کلی و نهایی یکسانی برای تمام آنها صادر نکرد.
این تفاوت دیدگاه نشان می‌دهد بحث شرعی ارزهای دیجیتال هنوز به ماهیت دارایی، شرایط معامله و مبانی فقهی نهاد صادرکننده حکم وابسته است.
منابع: کمیسیون اوراق بهادار مالزی و مجمع بین‌المللی فقه اسلامی
چگونه حکم شرعی معامله ارز دیجیتال خود را بررسی کنیم؟
برای تصمیم‌گیری درباره یک معامله لازم نیست تمام مباحث پیچیده فقهی را بدانیم، اما باید مشخصات اصلی فعالیت خود را بشناسیم.
| اگر قصد دارید… | موضوعی که باید بررسی کنید |
| بیت کوین را نقدی بخرید و نگهداری کنید | حکم خریدوفروش رمزارز و مالکیت واقعی |
| در فیوچرز یا پرپچوال معامله کنید | ماهیت قرارداد و تسویه اختلاف قیمت |
| از اهرم یا اعتبار استفاده کنید | وجود قرض، بهره و تعهدات مالی |
| تتر را برای دریافت سود به پلتفرم بسپارید | ماهیت سپرده‌گذاری، قرض یا سرمایه‌گذاری |
| اتریوم استیک کنید | سازوکار پاداش، قرارداد و وظایف اعتبارسنج |
| بیت کوین استخراج کنید | حکم استخراج، مجوز و استفاده قانونی از انرژی |
بهترین راه این است که هنگام طرح استفتاء، فقط نپرسید «آیا ارز دیجیتال حلال است؟» بلکه مشخص کنید چه ارزی معامله می‌کنید، آیا مالک آن می‌شوید، سود از کجا پرداخت می‌شود و آیا از اعتبار یا اهرم استفاده می‌کنید.
با این روش، دفتر مرجع تقلید می‌تواند پاسخ دقیق‌تری متناسب با فعالیت واقعی شما ارائه کند.
جمع‌بندی
برای تعیین حکم شرعی ارز دیجیتال نمی‌توان تمام رمزارزها و روش‌های کسب درآمد از آنها را در یک گروه قرار داد.
برخی مراجع معامله بیت کوین را جایز نمی‌دانند، بعضی به شرایطی مانند رعایت قانون و نبود مفسده اقتصادی توجه می‌کنند و برخی نیز درباره اصل خریدوفروش رمزارزها توقف کرده‌اند.
در کنار اختلاف نظر مراجع، نوع قرارداد نیز اهمیت دارد. خرید نقدی بیت کوین، معامله پرپچوال، استیکینگ، وام‌دهی و استخراج از نظر ماهیت اقتصادی یکسان نیستند و ممکن است احکام متفاوتی داشته باشند.
از سوی دیگر، مقررات ایران در سال‌های اخیر تغییر کرده و فعالیت کارگزاران رمزپول تحت چارچوب مشخص‌تری قرار گرفته است. با این حال، رعایت قانون به‌تنهایی جایگزین بررسی حکم شرعی معامله نمی‌شود.
در نهایت، برای تشخیص حلال یا حرام بودن درآمد ارز دیجیتال باید نظر مرجع تقلید، ماهیت قرارداد و قوانین مرتبط را همزمان در نظر گرفت.
پرسش‌های متداول درباره حکم شرعی ارز دیجیتال
آیا خرید بیت کوین حرام است؟
حکم خرید بیت کوین به نظر مرجع تقلید بستگی دارد. برخی مراجع معامله آن را جایز نمی‌دانند و برخی با شرایط مشخص یا با رعایت مقررات درباره آن نظر داده‌اند.
آیا ترید ارز دیجیتال حلال است؟
ترید می‌تواند شامل خریدوفروش نقدی، معاملات اهرمی یا قراردادهای مشتقه باشد. حکم این فعالیت‌ها یکسان نیست و باید نوع معامله و شرایط شرعی آن را بررسی کرد.
آیا معاملات فیوچرز ارز دیجیتال حرام است؟
در قراردادهایی که صرفاً بر مبنای پیش‌بینی و تسویه اختلاف قیمت شکل می‌گیرند، ایرادهای فقهی مهمی مطرح می‌شود. با این حال، نباید بدون بررسی ساختار قرارداد، حکم تمام معاملات آتی را یکسان دانست.
حکم ارز دیجیتال از نظر آیت‌الله خامنه‌ای چیست؟
در پاسخ‌های رسمی بر رعایت قوانین و مقررات تأکید شده و برای مواردی که قانون مصوب وجود ندارد، امکان رجوع به مجتهد واجد شرایط دارای فتوای مشخص مطرح شده است.
نظر آیت‌الله سیستانی درباره بیت کوین چیست؟
ایشان خریدوفروش و فعالیت در ارزهای دیجیتال را مورد توقف می‌دانند و امکان رجوع به مجتهد دیگر را با رعایت شرایط مربوط بیان کرده‌اند. همچنین درباره معاملات صرفاً مبتنی بر اختلاف قیمت، حکم جداگانه‌ای دارند.
آیا خرید تتر از نظر شرعی اشکال دارد؟
برای تعیین حکم خرید تتر باید نظر مرجع تقلید درباره دارایی‌های دیجیتال و نوع معامله بررسی شود. ثابت بودن نسبی قیمت تتر به‌تنهایی حکم شرعی آن را مشخص نمی‌کند.
آیا سود استیکینگ ارز دیجیتال حلال است؟
حکم استیکینگ به نحوه ایجاد پاداش و ماهیت قرارداد بستگی دارد. پاداش اعتبارسنجی شبکه و سودی که در برابر قرض دادن رمزارز پرداخت می‌شود، از نظر اقتصادی یکسان نیستند.
آیا استخراج بیت کوین حلال است؟
درباره استخراج نیز دیدگاه‌های فقهی متفاوتی وجود دارد. علاوه بر حکم اصل فعالیت، رعایت مقررات استخراج و استفاده مجاز از برق اهمیت دارد.
آیا معامله در صرافی ایرانی به معنی حلال بودن درآمد است؟
خیر. فعالیت در یک صرافی، حتی با رعایت مقررات، به‌تنهایی حکم شرعی تمام معاملات را مشخص نمی‌کند. باید نوع قرارداد و فتوای مرجع تقلید را نیز در نظر گرفت.
